دانش سياسی

◄صورت بندي مطالعات زنان در جهان اسلام[1]

          پژوهشگر: محمد پزشگي[2]

موضوع اثر و اهميت آن:

 از زمان جنبش بازخيزي اسلامي در دوره معاصر (نيمه دوم سده نوزده ميلادي تاکنون) مسئله زن همواره بخش جدايي­ناپذير اين نهضت بوده است. در جهان اسلام، جنبش­هاي اجتماعي زنان و نظريه­پردازي در باب زن، به لحاظ مرجعيت اعتبار به دو دسته عرفي و اسلامي تقسيم مي­شود. موضوع اثر حاضر؛ تنها به مطالعات زنان با رهيافت اسلامي اختصاص دارد و به بررسي جنبش­هاي اجتماعي زنان و نيز مطالعات تئوريک با رهيافت عرفي در جهان اسلام نمي­پردازد. بديهي است که زنان مسلمان با جمعيتي برابر با نيمي از مسلمانان جهان در شرايط کنوني و ميراث سنتي به جا مانده از تجربه بومي خود، دچار مسائل، مطالبات و وظايف ويژه­اي هستند که توجه به آنها امري ضروري مي­نمايد. به­طور کلي، بازخواني جايگاه زن مسلمان در شرايط کنوني جوامع اسلامي مورد توجه انديشوران مسلمان و مصلحان بزرگ يک­صد ساله اخير بوده است.

برجستگي­هاي اثر نسبت به آثار مشابه:

 اثر حاضر درصدد ارائه دسته­بندي اوليه از مجموعه ديدگاه­هاي مختلف اسلامي است. معمولاً ديدگاه­هاي اسلامي به دو ديدگاه بنيادگرا و اصلاح­طلب، و يا در برخي از نوشته­ها به سه ديدگاه اصلاح­طلب، محافظه­کار و راديکال تقسيم مي­شود. اين امر باعث مي­شود که طبقه­بندي جامع و مانعي در مطالعات زنان در جهان اسلام انجام نگيرد. اين کتاب سعي دارد با ارائه تقسيم­بندي فراگيرتري نسبت به آثار موجود، به معرفي اجمالي ديدگاه­هاي سنتي، نوسلفي، اجتهادي، تجددگرايي و معرفت­شناسي در گفتار اسلامي معاصر بپردازد.

 نگارش جريان­شناسي تفکر اسلامي حاضر براساس نسبت­سنجي هويت زن مسلمان با تجدد غربي و به­خصوص فمنيسم برابري­طلب انجام گرفته است. بر اين اساس، با روش گردآوري کتابخانه­اي، به توصيف و شاکله­بندي هر يک از ديدگاه­هاي اسلامي مطالعات زنان پرداخته شده است. در ضمن نقد و ارزيابي هر ديدگاه نسبت به ديدگاه­هاي ديگر نيز در معرفي هر يک از ديدگاه­ها بيان شده تا امکان گفت­وگوي ميان ديدگاه­ها فراهم آيد.

نتيجه اثر:

 کتاب حاضر نشان­دهنده تلاش انديشه اسلامي معاصر براي هويت­يابي زن مسلمان است. اين هويت براساس ديدگاه­هاي مختلف اسلامي به شکلي نمود و ظهور يافته است. ديدگاه سنتي، چهره کنوني زن مسلمان را چهره­اي برآمده از آداب و رسوم چندين ساله بدون توجه به واقعيات و الزامات عصر حاضر به نمايش مي­گذارد، در حالي که ديدگاه­هاي ديگر به مقتضيات عصر کنوني توجه مي­کنند و در پي ارائه سبک زندگي مؤمنانه براي زن مسلمان در حال حاضر هستند. ديدگاه نوسلفي اين شيوه مؤمنانه را در طرد چهره زن غربي و تعاليم فمنيسم برابري طلب ترسيم مي­کند، در حالي که ديدگاه اجتهادگرا سعي در ترکيب عناصر هويتي جديد متناسب با مقتضيات زمانه دارد. چهره زن مسلمان در ديدگاه تجددگرايي اسلامي شامل طيف وسيعي از هويت­ها و عناصر هويتي است که عمدتاً از ترکيب ميراث اسلامي با ديدگاه­هاي فمنيستي – ليبرال، سوسيال، مارکسيست و راديکال به­دست مي­آيد، اما در ديدگاه معرفت­شناسان اسلامي اين چهره نه از طريق ترکيب ميراث با تجدد غربي، بلکه از طريق بازسازي هويت سنتي زن براساس اقتضائات عصر حاضر و به کمک ابزارهاي معرفت­شناختي جديد ايجاد مي­گردد.

مباحث اصلي اثر:

 اثر حاضر از يک مقدمه، دو بخش و يک نتيجه­گيري تشکيل يافته است. مقدمه اثر عهده­دار بيان صورت مسئله، پرسش­ها، مفروضات، فرضيه­ها و سازمان­دهي کتاب مي­باشد و نيز به اجمال ديدگاه سنتي نسبت به زن را بيان مي­کند. بخش اول کتاب شامل مقدمه­اي کوتاه درباره تحولات مطالعات زنان در انديشه اسلامي معاصر و دو فصل است: فصل اول، هويت زن مسلمان از ديدگاه نوسلفي را بررسي مي­کند و فصل دوم، به بيان اين هويت در ديدگاه اجتهادگرايانه اختصاص دارد. به همين منوال، بخش دوم کتاب نيز از يک مقدمه و دو فصل تشکيل شده است. در مقدمه اين بخش، تحولات نظريه­پردازي روشن­فکري و جايگاه روشن­فکران مسلمان در آن، در حوزه مطالعات زنان بررسي شده و سپس هويت زن مسلمان از نظر تجددگرايان و معرفت­شناسان طي فصل­هاي سوم و چهارم بيان شده است. در نتيجه­گيري کتاب نيز جغرافياي عمومي نظريه­پردازي در حوزه مطالعات زنان به اجمال ترسيم شده است.

_{[1]  صورت­بندی مطالعات زنان در جهان اسلام، محمد پزشگی، ]تهیه و تدوین[ پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1387، 312 ص رقعی.}

_{[2] دانش ­آموخته حوزه علمیه قم، دانشجوی دکتری علوم سیاسی.}