عقلگرايي و نسبیگرايي در فلسفه علم
علم را به معيارهای مختلف میتوان تقسيم بندی کرد. در يک تقسيم بندی علم را برحسب وجود خارجیاش از پديدآورندگان آن به فردگرايي و عينی گرايي تقسيم میکنند. براساس اين تقسيم بندی فردگرايي نظری است که معتقد است علم بر حسب عقايد افراد فهم میشود. در حالی که عينیگرايي ديدگاهی است که معتقد است علم دارای مميزات و خصوصياتی است که از مرز عقايد و آگاهیهای افرادی که آنها را طرح میکنند و مورد تامل قرار میدهند فراتر میرود. اما اين تنها نوع تقسيم بندی علم نيست. بر اساس تقسيم بندی ديگری از علم، علم را به عقلگرايي و نسبیگرايي تقسيم میکنند. بر اساس تقسيم بندی اخير میتوان به پرسشهايي مانند اين پرسشها پاسخ داد که چگونه میتوان مسائل علمی را ارزيابی يا داوری کرد؟ از ميان نظريههای رقيب يکی را برگزيد؟ و معيار تمييز علم از غير علم چيست؟
عقلگرايان معتقدند که معيار واحد، ابدی، و کلی وجود دارد که به ياری آن میتوان تواناييهای نسبی نظريههای رقيب را مورد ارزيابی قرار داد. به عنوان نمونه استقراگرايان مقدار تاييد استقرايي را که يک نظريه از يافتههای پذيرفته شده به دست میآورد به منزله معيار کلی علم بر میگزينند. در صورتی که ابطالگرايان ميزان ابطالپذيری نظريههای ابطال ناشده را معيار علمی بودن نظريههای علمی معرفی میکنند. از نظر عقلگرايان معيار علمی بودن نظريهها بايد کلی و غير تاريخی باشد. عقلگرايان هنگام انتخاب ميان دو نظريه رقيب، نظريهای را که با معيار کلی مطابقت داشته باشد بر میگيرند و آن را که با معيار سازگار نباشد وا مینهند. برای پيروان اصالت عقل تمييز ميان علم از غير علم امری آسان و روشن است. آنها تنها نظريههايي را علمی میدانند که بتوان آنها را به وضوح بر اساس معيار کلی ارزيابی کرد و آن نظريهها از بوته آزمون سرفراز بيرون آيند.
اما در مقابل نسبیگرايان منکر وجود معياری کلی و غير تاريخی برای نظريههای علمی هستند و از اين رو منکر معياری هستند که به اعتبار آن بتوان نظريهای را بر نظريه ديگر برتری داد. به نظر نسبیگرايان آن چه خوبی يا بدی نظريههای علمی را مشخص میکند نزد هر دانشمند يا هر جامعه علمی فرق میکند. نسبیگرايان معتقدند که گزينش يک نظريه از ميان نظريههای رقيب ديگر بستگی به آن خواهد داشت که برای فرد دانشمند يا جامعه علمی او چه چيز مهم باشد يا امری ارزشمند تلقی شود. از آنجا که به عقيده نسبیگرايان معيارهای ارزيابی نظريهها بستگی به ارزشها و تعلقات فرد يا جامعه مربوطه دارد، تمييز ميان علم و غير علم به تناسب تغيير خواهد کرد.
علم را میتوان به معيارهای مختلفی تقسيم بندی کرد. بر اساس وجود معياری برای داوری و ارزشيابی نظريههای رقيب و تشخيص نظريه علمی از نظريه شبه علمی دو ديدگاه در باب گزارههای علمی وجود دارد: عقلگرايي و نسبیگرايي. عقلگرايان معتقدند که معيار واحد، ابدی، و کلی وجود دارد که به ياری آن میتوان تواناييهای نسبی نظريههای رقيب را مورد ارزيابی قرار داد. از نظر عقلگرايان معيار علمی بودن نظريهها بايد کلی و غير تاريخی باشد. عقلگرايان هنگام انتخاب ميان دو نظريه رقيب، نظريهای را که با معيار کلی مطابقت داشته باشد بر میگيرند و آن را که با معيار سازگار نباشد وا مینهند. برای پيروان اصالت عقل تمييز ميان علم از غير علم امری آسان و روشن است. آنها تنها نظريههايي را علمی میدانند که بتوان آنها را به وضوح بر اساس معيار کلی ارزيابی کرد و آن نظريهها از بوته آزمون سرفراز بيرون آيند. در صورتی که نسبیگرايان منکر وجود معياری کلی و غير تاريخی برای نظريههای علمی هستند. نسبیگرايان معتقدند که گزينش يک نظريه از ميان نظريههای رقيب ديگر بستگی به آن خواهد داشت که برای فرد دانشمند يا جامعه علمی او چه چيز مهم باشد يا امری ارزشمند تلقی شود و تمييز ميان علم و غير علم به تناسب ارزشها و تعلقات فرد يا جامعه علمی تغيير خواهد کرد.